Myślennik Haliny Bortnowskiej

Staram się wskazać te źródła tak jak potrafię - w świetle własnego doświadczenia organizacyjnego i pedagogicznego. - Dlaczego idzie nam gorzej niż by mogło iść? Co przeszkadza od wewnątrz, co mi psuje robotę i podobnie psuje innym; co sprawia, że działania dobrowolne, działania z wyboru, w grupach, ruchach czy organizacjach zamierają - ludzie tracą poczucie sensu swego zaangażowania? Dlaczego tak dzieje się jakby coraz częściej? A start nowych inicjatyw pali na panewce? Nie zawsze, ale niepokojąco często.
Nie jestem naiwna. Wiem, że to zjawisko ma wiele przyczyn, jak umieranie na chorobę nowotworową powodowane jest przez splot czynników.

Na konferencji ktoś napomknął o naprawdę ważnej przyczynie słabości, którą się martwimy. Byt determinuje możliwości: wciąż mamy w Polsce silny, szeroko rozlany deficyt zarobków i co za tym idzie - czasu wolnego. Mało kogo stać na pracę za darmo albo opłacaną poniżej możliwości zarabiania w firmach. Na czas wolny pracuje się u nas długo i usilnie (podobnie jak na mieszkanie). Autentyczne ruchy i organizacje tworzone dla pożytku publicznego opierają się na zasadzie wolontariatu, rozumianego w sensie ścisłym lub takiego, że zaangażowany uczestnik pracuje w wybranej organizacji za pensję do 10., 15. czy 20. dnia miesiąca, a reszta czasu oferowana jest nieodpłatnie, wbrew własnym interesom. W takiej sytuacji trudno liczyć na konsekwentne, systematyczne działania. Dominują zrywy i mobilizacje wyjątkowe.
***
Niestety mam poczucie, że zwracając uwagę na te aspekty zagadnienia pozostaję na jego powierzchni. Słabość samoorganizacji w istocie wiąże się z innym aspektem polskiej deprywacji. Bylibyśmy bardziej zdolni do działania, gdybyśmy potrafili okazywać zaufanie, liczyć jedni na drugich, być bardziej odważni w powierzaniu odpowiedzialności i w dzieleniu się wpływem na rzeczywistość. Społeczeństwo z poważnym deficytem zaufania w gruncie rzeczy aprobuje władzę podejrzliwą, usiłującą zapobiegać przestępstwom przez mnożenie zakazów, nakazów i formalności. Obawa przed korupcją i chęć eliminowania jej przez kontrolę administracyjną prowadzi do zaniku spontaniczności i do paraliżu inicjatyw. Przypomina mi to obawę przed "wtykami", przed infiltracją agentury w działania opozycyjne w stanie wojennym. To ograniczało zasięg grup opozycyjnych do struktur kanapowych, a przed infiltracją i tak nie chroniło.
Atmosfera nieufności raczej sprzyja popieraniu tylko "swoich", a nie otwartości i gotowości do współpracy.
***
Wreszcie to, co uważam za najbardziej znaczące: od przedszkola wychowujemy kolejne pokolenia młodych w duchu konkurencji, a nie współpracy. To konkurencja ma mieć błogosławiony wpływ na wszystko, na sensowność, zasięg i skuteczność projektów. Chcąc zwyciężyć w konkurencji zdobędziesz się na więcej. Rezerwując więcej dla siebie (albo dla swoich), strzegąc się udostępniania swoich zasobów innym działającym, zdobywasz punkty. W życiu organizacji non-profit zaczyna obowiązywać swoista "tajemnica handlowa". Wiedzę na temat "na co naprawdę dają" oraz "kto daje", należy trzymać pod kluczem, podobnie jak w biznesie orientację w kwestii popytu i podaży. Duch konkurencji ogranicza współpracę i zdolność koalicyjną organizacji.
W konkurencji nieraz wybitne osiągnięcia mają dyktatury nie cofające się przed demoralizacją, wyzyskiwaniem i upokarzaniem ludzi.
***
Proszę przyjrzeć się poniższemu zestawieniu. Przesunięcie w stronę "współpracy" daje szanse silnej samoorganizacji; dominacja "konkurencji" upodabnia działanie społeczne do obsługi, jaką oferują korporacje.
Czy słusznie tak to widzę? Wcale nie jestem pewna. W praktyce chyba najważniejsze jest unikanie jednostronności, przesady - szukanie drogi środkowej. Chciałabym, żeby się nad tym zastanowili także sponsorzy, zwłaszcza instytucjonalni, zdolni do działań długofalowych, kształtujących przebieg samoorganizacji.

KONKURENCJA --- WSPÓŁPRACA

PLAN --- REAKCJA NA POTRZEBY
"FIRMA" --- ZESPÓŁ ZADANIOWY
KADRA --- MOBILIZACJA
PREZENTACJA --- EWALUACJA
SPECJALIZACJA --- IMPROWIZACJA
"PRZETARGI" --- "KONKURSY"
DYSPOZYCYJNOŚĆ --- INICJATYWA
ZAMÓWIENIA --- POMYSŁY